Kendine Zarar Verme Davranışında Otomatikleşmiş İfadeler

Şu an kendinizi güvende hissetmiyorsanız 112'yi arayın / en yakın acile başvurun.

Kendine zarar verme davranışında otomatikleşmiş ifadeler, kişinin yoğun duygularını anlamlandırma, ifade etme ve kontrol etme konusunda yaşadığı güçlükleri yansıtabilir. Bu ifadeler, davranışın kişi için taşıdığı anlamı değerlendirmek açısından önemlidir.

Dr. Fatih Sönmez

Başta ergenlik çağındaki bireylerde olmak üzere kendine zarar veren çoğu insanın düşünce kalıpları, düşünme biçimleri ve algılayışlarında bazı ortak noktalar vardır. Bu düşünüş biçimlerine gerek klinik çalışmalarda gerek hasta görüşmelerinde sıklıkla rastlanmaktadır. Kendine zarar verme davranışı söz öncesi bir ifade biçimidir ve bu kişilerde, anlatamamak, ifade edememek, dile getirememek gibi ifadelere çok fazla rastlanır. Davranışlarının nedenini, rahatlama, duygularını kontrol etme, sakinleşme, gerginliği azaltmaya çalışmak’ olarak ifade etmektedirler. Duygulanımları ise öfke, kızgınlık, hayal kırıklığı, nefret olarak belirmektedirler. Kesme, yakma öncesi hissedilen ağır duygulanımlardan bahsedilse de aslında bu duygulanımların neye bağlı oldukları pek ifade edilmez, edilemez. Sadece öncesinde güçlü bir duygulanım vardır.

Özellikle ergenlerin “nefret ediyorum, çok öfkeliyim” ifadelerinin aslında içinin boş olduğu görülür. Yoğun duygulanım kılıfları denebilecek “nefret, öfke” gibi ifadelerle, özellikle duygular izole edilmeye çalışılmaktadır ve zarar verme biçimleri her ne kadar acıyı azaltmak için yapılsa da yine de bedene acı verilerek yapılan bu müdahale duygu izolasyonuna yardımcı olur. Kesme davranışı ile duygulanımla duygulanımın bağlı olabileceği yaşantı, tecrübe, anı ve olay birbirinden ayrıştırılmak istenir. Yani bir nevi olaylarla duygulanımlar arasındaki hat kesilerek kısa devre yaptırılır. Self-injury bu hissizleşmeye yardımcı olur ve defansif izolatif bir görevi vardır.

Bu otomatikleşmiş düşünce biçimlerine örnek olarak;

Aşağıdaki alıntılar, kendine zarar veren kişilerin bildirdiği düşünceleri örneklemektedir; bu davranışın güvenli veya gerekli olduğu anlamına gelmez.

  • “Hiç kimse hissettiklerimi anlamıyor.
  • “Kendime zarar vermek, yaralamak, duygulanımlarımı kontrol edebilmemin tek yolu.
  • “Yaralanmayı hak ediyorum.
  • “Ben bir ucubeyim!
  • “Kendimi yaraladığım zaman diri hissediyorum.
  • “Eğer kendime zarar verirsem başka kimseye zarar vermemiş olurum.
  • “Şişman ve çirkinim, bedenimden nefret ediyorum.
  • “Acı iyi hissettiriyor.
  • “Kanın bedenimin üzerinde akıyor olması ve onun bedenimin üzerinden akıyor olmasını hissetmek hoşuma gidiyor.
  • “Ailemi uzaklaştırmanın ve geri çekilmelerinin tek ve en iyi yolu kendime zarar vermek.
  • “Bedenimdeki yara izleri, aslında hayatımın ne kadar berbat olduğunu gösteriyor.
  • “Kendimi kesmek piercing ve dövme yaptırmak gibi.
  • “Kendimi yaralamak, birtakım şeyleri dışarı fırlatmanın iyi bir yoludur.
  • “Kendimi yaralamak, sadece kötü bir alışkanlıktır; sigara içmek gibi. Eğer istersem durdurabilirim.
  • “Kendilerini yaralayan insanların çoğu okullarında başarılı, mükemmel çocuklar.
  • “Çoğu meşhur insan kendini yaralıyor. Bunu okuyor ve biliyorum ve onlar hala başarılı ve zengin’.

Yukarıdaki ifadeler kendine zarar verenlere ait ifadelerden bazılarıdır. Lawrence Shapiro’nun 2008’de “Stopping the Pain” adlı kitabında derlediği bu ifadelerin kimi birbiriyle benzerlik gösterse de ifadelere dikkatle bakılırsa kendine özgü farklılıklar taşıdığı görülmektedir. Kimi ifadeler suçluluk duygusunun varlığını düşündürebilir; fakat kesme davranışı ve diğer zarar verme davranışları aslında bir arzuya değil, bir ihtiyacın giderilmesine gönderme yapar. Birey her ne kadar zevk aldığını söylese de burada arzunun varlığından söz etmek pek mümkün değildir; çünkü kendine zarar veren kişiler bir nevrotik örgütlenmede olduğu gibi çatışmayı bedenin içinde halledememektedir. Ancak kendine zarar veren bireyleri iyice dinlediğinizde tıpkı madde bağımlısında olduğu gibi acıyı dindirmenin, sakinleşmenin, duygulanımı kontrol etmenin ve yukarıda söylediğimiz gibi anı, yaşantı, tecrübe gibi durumlarla, duygulanımlar arasındaki hattı kesmenin aslında bir arzunun değil bir ihtiyacın ürünü olduğu görürüz. “Dışardan bir şey alınır ve sakinleşilir, dışardan bir şey alınır ve uyuşulur’’. Öte yandan bazı araştırmacılar (Farber 2000, Levitt, Sansone & Cohn 2004), Conterio ve Lader (1998); self mutilasyon için “çağımızın yeni anoreksiyası” tanımını yaparlar ve self mutilasyon ile yeme bozukluklarının benzer dinamikleri olduğunu öne sürerler. Onlara göre kesme davranışı, bir kimsenin kendisini yiyecekten mahrum bırakması gibi çok güçlü bir mesaj içermektedir. Bu davranış, yani kesmek, geçmişten gelen ve kendisini o anda değişik duygulanımlarla hissettiren ve kişide zorlanma, acı yaratan ve geçmişte yaşadıklarının o, çok şiddetli sesini kısmanın bir yoludur (Conterio & Lader, 1998; Farber 2000; Nasser 2004; Strong 1998).

Kesme davranışına özellikle yeme bozukluklarında (anoreksiya nevroza, bulimiya) madde ve alkol bağımlılarında, daha sıklıkla rastlanmaktadır. Shapıro’nun derlediği otomatik düşünce kalıpları incelendiğinde bir bağımlılığın sözkonusu olduğu ve bunun yasallaştırıldığı görülecektir. Duygulanımlarını bu sayede kontrol edebilmeleri madde bağımlılarının, özellikle marıhuana kullananların “kendimi hissedebiliyorum, yaratıcılığımı arttırıyor, sakinleşiyorum, rahatlıyorum, hiçbir şey düşünmüyorum…” şeklindeki ifadelerinin, kendine zarar veren bireylerin söyledikleriyle benzerlikler taşıdığını ortaya koymaktadır. Kendine zarar veren bireylerle yapılan klinik görüşmeler nevrozdan uzak bir kişilik örgütlenmesi içinde olduklarını gösterir niteliktedir. Fakat kesme ve diğer zarar verme davranışlarını gerçekleştirenler sadece kişilik bozukluklarının bir uzantısı olarak görülmemelidir. Bu kitapta self mutilatıf davranış ayrı bir bozukluk olarak incelenmeye çalışılacaktır. Çünkü bu bireylerin birçoğu aslında diğer DSM- IV ve ICD- 10’daki kişilik bozuklukları kriterlerinden uzaktır. Bu kritelerden uzak olmakla birlikte tamamen nevrotik örgütlenme içinde de değerlendirilemezler.

Kendine zarar verme davranışında kullanılan araçlar konusuna ilişkin görsel

Kendine Zarar Verme Davranışında Kullanılan Araçlar

Kendine zarar verme davranışının biçimi ve kişinin bu davranışa yüklediği anlam; yaşadığı acı, duygulanımları ve bunlarla baş etme güçlükleri hakkında bilgi verebilir. Gelişimsel sorunlarla ilişkili davranışlar ile bu çalışmanın konusu olan bireylerde gözlenen davranışlar farklı özellikler gösterebilir.

Klinik değerlendirmede yalnızca kullanılan araçlara değil, davranışın öncesindeki duygulara, tekrarına ve kişinin yaşantısına birlikte bakılır. Bu bölümde uygulamaya yönelik araç ve yöntem ayrıntıları yerine davranışın değerlendirilmesindeki anlamı üzerinde durulmaktadır.

Ergenlerde bazı zarar verme davranışlarının yoğun öfke duygulanımının ardından veya akran ilişkileri içinde ortaya çıkabildiği görülmektedir. Davranışın zaman içinde değişmesi ve şiddetlenmesi, değerlendirmede üzerinde durulması gereken bir noktadır. Tek başına kullanılan araçtan hareketle kişinin yaşadığı güçlükler hakkında kesin bir sonuca varılamaz.

Kesme Davranışının Gerçekleştiği Mekanlar

İnceleme konumuz olan kendine zarar verme davranışlarının gerçekleştiği ortam ve zaman, davranışın arkasındaki dinamikleri anlamak açısından önem taşımaktadır. Davranışın yalnızken veya başkalarının bulunduğu bir ortamda ortaya çıkması, tekrarlayan bir örüntü izleyip izlememesi ve öncesinde yaşanan olaylar değerlendirmede ele alınabilir. Bu ayrıntılar bir uygulama tarifi olarak değil, kişinin yaşadığı sıkıntıyı anlamaya yönelik bilgiler olarak değerlendirilmelidir.

Bu davranışların impulsif olup olmaması, sürekli aynı koşullarda ortaya çıkması veya bir ritüelin izlenmesi, içsel acının kişi tarafından nasıl yaşandığı hakkında bilgi verebilir. Bazı ergenler, yoğun bir sıkıntı hissettiklerinde o ana kadar öğrendikleri baş etme biçimi olarak kendine zarar vermeye başvurduklarını ifade ederler.

Bir kaç yıl önce psikolojik tedavisini üstlendiğim genç bir kız ergen, bir buluşma öncesinde aniden sıkıntı hissettiğini ve bunun ardından kendine zarar verme davranışına başvurduğunu aktarmıştır. Burada dikkat edilirse birey bir anda bir sıkıntı hissi yaşamakta ve bunu gidermek için o zamana kadar öğrendiği davranışı gerçekleştirmektedir. Bu vaka anlatımında davranışı motive eden bir sıkıntıdır; amaçlanan sıkıntıyı azaltmak ve sonlandırmaya çalışmaktır. Bu tür örüntüler, ergen terapisi sürecinde kişinin yaşantısıyla birlikte değerlendirilebilir.

Zarar Verme Davranışının Diğerleri ile Paylaşımı

  • Bunu yalnız başlarına yaparlar ve bu davranışı diğerlerinden gizlerler. Bu bir sırdır.
  • Bunu yalnız yaparlar; ama birkaç kişiyle paylaşırlar.
  • Bunu yalnız yaparlar; ama herkese söylerler.
  • Bunu birkaç kişi aynı anda grup olarak yapar, hiç kimse ile paylaşmazlar.
  • Bunu birkaç kişi olarak yaparlar; ama sadece birkaç kişi ile paylaşırlar.
  • Bunu birkaç kişi yapar; ama herkese söyler (Walsh 2006).

Bunlar da İlginizi Çekebilir