Kaygılı Kişilikler
Kendisi ve kendisine yakın insanlar için, günlük yaşamsal olayları olduğundan daha fazla tehlikeli olaral algılayıp bu olaylarla orantısız bir biçimde endişeli…
Devamını Oku: Kaygılı KişiliklerAnnelik, çocuğa bakım verirken zamanla şekillenen, duygusal, toplumsal ve kültürel yönleri olan bir deneyimdir. Psikanalitik bakışta, bebeğin bakım veren kişiyle kurduğu ilk ilişkiler, kendisini ve başkalarını nasıl deneyimlediğini anlamak açısından önem taşır.
Doğumdan sonra anne ile bebek arasında oluşan duygusal ortamı araştırmacılar farklı kavramlarla tanımlamıştır. Erken dönem anne-çocuk ilişkisi üzerine çalışan Spitz, bu ortamı “heyecansal iklim” olarak adlandırmıştır. Annenin gebelikte bebeğine ilişkin kurduğu hayaller, doğumdan sonra bu duygusal ortam içinde zenginleşir, renklenir ve karmaşıklaşır. Bebeğin duygusal gelişimi de bu karşılıklı etkileşim içinde biçimlenmeye başlar. Annenin yaşadığı duygusal güçlükler ilişkiye yansıyabilir. Bu ilişkinin nasıl gelişeceğinde bakım koşulları ve annenin çevresinden aldığı destek de önem taşır.
Psikoloji ve psikanalizde anneyle ya da bakım verenle kurulan ilk ilişkiye geniş yer ayrılır. Psikoterapide kimi insanlar anneleriyle ilişkilerinden sevgiyle, öfkeyle, bazen de nefretle söz ederler. Kültürlerde, dinlerde ve geleneklerde de annenin varlığına ve bakımına çeşitli anlamlar yüklenir. Yetişkinin büyümesinde ve olgunlaşmasında erken bakım ilişkisinin nasıl bir yeri vardır?
Anne kimdir? Anne nedir? Anne olunur mu? Yoksa bu içgüdüsel bir şey midir? Her kadın anne olmak ister mi? Kadın olmakla anne olmak aynı şey midir?
Annelik öğrenilir mi? Bir kitapla, dersle veya bilgi birikimiyle öğrenilebilir mi? Annelik beslemek, korumak ya da doğurmak mıdır? Bir yazgı mı, bir istek mi? Mecburen anne olunur mu? Anne olmak hazırlık gerektirir mi? Mükemmel annelik var mıdır? Bebek, annenin annelik algısını değiştirebilir mi? Görünmeyen anne midir, yoksa onu göremeyen bebek mi? Konunun ruhsal boyutuna geçmeden önce, bakım davranışına ilişkin araştırmalara ve bu araştırmaların sınırlarına bakalım.
Francis ve arkadaşlarının (2002) ve Champagne ve arkadaşlarının (2003) sıçanlar üzerinde yürüttüğü araştırmalarda, yavruya yönelik bakım davranışları ile oksitosin ve östrojen reseptörlerine ilişkin farklılıklar incelenmiştir. Bu çalışmalar, erken bakım deneyimleriyle daha sonraki bakım davranışları arasındaki olası bağlantıları araştırır. Bulgular sıçan modellerine aittir. İnsanlarda anneliğin kuşaktan kuşağa nasıl aktarıldığını tek başına açıklamaz.
Östrojen, progesteron, oksitosin ve prolaktin gibi hormonların bakım davranışlarıyla ilişkisi de araştırılmıştır. Doğum öncesinde ve sonrasında kokuya verilen tepkilerin nasıl değiştiği, bu çalışmaların ilgi alanlarından biridir. Bu bulgular, anneliği oluşturan etkenlerin biyolojik yönüne ilişkin sorulara ışık tutar.
![]()
Noriuchi ve arkadaşlarının (2008) işlevsel manyetik rezonans görüntüleme (fMRG) çalışmasında annelerin kendi bebeklerinin videolarını izlerken verdikleri beyin yanıtları, başka bebeklerin görüntülerine verdikleri yanıtlarla karşılaştırılmıştır. Çalışmada, kendi bebeğinin görüntülerine verilen yanıtta duygu ve ödülle ilişkili bazı bölgelerin etkinliği incelenmiştir.
Doğum sonrasındaki kortizol düzeyi ile bebeğin kokusuna verilen tepki arasındaki ilişki de araştırılmıştır (Fleming ve ark., 1997). Champagne ve Meaney’nin (2006) sıçan çalışması ise gebelikteki stresin doğum sonrası bakım davranışları ve yavruların gelişimiyle nasıl ilişkili olabileceğini incelemiştir. Bu deneylerden hareketle bir insanın gelecekte nasıl bir ebeveyn olacağına ilişkin hüküm verilemez.
Bebeğin ağlama sesine ya da yüzüne verilen tepkiler, ebeveynlik üzerine yapılan görüntüleme çalışmalarında incelenen başka konulardır. Leckman ve arkadaşlarının çalışmalarında da doğumdan sonra anne ve babaların bebekle ilgili yoğun düşünceleri ele alınmıştır. Bu araştırmalar, anne ve babaların duyguları anlama ya da bakım verme becerisi hakkında genel bir üstünlük sonucu çıkarmaya elverişli değildir.
Gebelikten sonra anne dokularında fetüs kökenli hücrelerin veya bunlara ait genetik izlerin kalabilmesi, fetal mikrokimerizm araştırmalarının konusudur. İnsan beyninde genetik izlerin saptanması, bu hücrelerin işlevsel nöronlara veya kalp hücrelerine dönüştüğünü kendi başına göstermez (Chan ve ark., 2012).
Sıçanlarda erken bakım davranışlarının, yavruların stres tepkileriyle ilişkili gen düzenlenmesine yansıyabildiği de gösterilmiştir (Weaver ve ark., 2004). Bu araştırmalarda yavruların bakım deneyimleriyle stres yanıtları arasındaki ilişkiler incelenmiştir. Bakımın biyolojik boyutuna ilişkin bu bulgular, insanlarda çocuğun yetişmesinde hangi ebeveynin daha önemli olduğunu belirlemez.
Aşağıdaki dört anlatı, görüşmelerde dile getirilen deneyimlerin bir araya getirilmesiyle oluşturulmuştur. Tek bir kişinin sözlerini bire bir aktarmamaktadır.
K.
Annem, ben iki aylıkken beni dövdüğünü itiraf etti. Sebebini sorduğumda “Belli bir nedeni yoktu” dedi. Sonra üç aylıkken beni kuzenlerimle evde bıraktığını, beni çekiştirdiklerinde kolumu çıkardıklarını anlattı. Bunları neden itiraf etti, bilmiyorum.
Ailem tarafından dışlandığımı hissediyordum. Daha büyük yaşlarda bu hislerimin temelsiz olmadığını gördüm. Annemin dayakları, hakaretleri, beni sürekli aşağılaması ve benimle alay etmesi… Kendimi hem ailemin hem de özellikle annemin dışında hissediyorum. Annemi üvey, babamı öz gibi hissediyorum. Annemin beni öptüğünü hatırlamıyorum. Belki öpmüştür ama ben hatırlamıyorum. Saçımı okşadığını, bana güzel sözler söylediğini de hatırlamıyorum. O kadar çok isterdim ki bunları duymayı.
Bu yaşta, kırk yaşında, hâlâ annemin beni bir gün sevebileceği ümidimi yitirmedim. Yitirmek istemiyorum. Yitirirsem annemden nefret ederim. Benim ona hâlâ ihtiyacım var. Ama bu ihtiyaçlarımı şimdi karşılarsa ne hissederim, bilmiyorum. O zaman olması gerekenlerin şimdi gerçekleşmesi yaralarımı dindirir mi, bilmiyorum. Annemin bir gün anneliğini hatırlayacağını ve ihtiyaçlarıma karşılık vereceğini ummak beni ayakta tutuyor. Beni yaşatan, annemin kendisinden çok bu umut.
S.
Ben nasıl böyle sevebilirim? Benden böyle bir sevgi çıkar mı? Sevmek mi bu? Bilmediğim, öğrenmediğim, öğrenemediğim bir şey. Bir şey diyorum, çünkü benim için tanımsız ve tasarımsız. Sevmek, içimden suyun altından gelen, ne dediği anlaşılamayan boğuk bir ses gibi. Suyun altından ses nasıl gelir bilinmez ama benim hissettiğim bu.
Sevmeyi bilmiyorum. Annemin beni sevdiğini hatırlamıyorum. Teyzemlerde büyüdüm ben. Büyüdüm, evet, kendi kendime büyüdüm. Bir sazlığın uzaması gibi, bataklıktaki bir bitkinin büyümesi gibi. Annem anne değildi. Belki de gerçekten anne değildi. Hâlâ beni görmüyor. Görüşmüyoruz. Beni görmüyor, ben de onu göremiyorum. Küçükken de görmüyordu. Ruhu kör bir anne, anneliği kör bir anne… Var ama yok.
M.
Annemin sevgi ve ilgisini hissedemedim. Onu suçlamak istemiyorum ama hissedemedim. “Hissedemedim mi, hissettirmedi mi?” diye çok düşündüm. Dört beş yaşlarında varla yok arasındaydım. Annem de varla yok arasındaydı, hatta yoktu. O dönemlerdeki annem silüet gibi, çok silikti. Ben de siliktim. Kendimi onun yüzünde ve bedeninde göremiyordum. Buğulanmış bir aynanın karşısında olmak gibi. O dönemlerde ne kendimle ne annemle ilgili hiçbir şey net değil. Ben de net değilim. Okula tek başıma gidiyordum diye hatırlıyorum, annem beni kendisinin götürdüğünü söylüyor. Geri planda kalmıştım. Silik olduğum için sanki ihtiyaçlarım da yoktu. Silik bir annenin varlığıyla ihtiyaçlarımdan vazgeçmek zorundaydım. Onun varlığının farkında olamadığım gibi kendi varlığımın da farkında değildim.
Bunlara rağmen annemin uzakta olması fikri kaygımı artırıyor. Ona yakınlaştıkça kaygım azalıyor. Annem ne kadar yakınsa kaygım o kadar az. Hatta ona yapışık olmak kaygıyı sıfırlıyor. Ama bu sefer de ibrenin bir anda fırlaması gibi onu kaybetme korkusuyla doluyorum. Yetişkinlikte de sürekli iyi olmalıyım, herkese iyi olmalıyım, iyi görünmeliyim kaygısını yaşıyorum. Kendimi sevdirmek için herkesi memnun etmeliyim diye düşünüyorum. İlişkilerimde nasıl olsa sevilmeyeceğim ve görülmeyeceğim kaygısı taşıyorum. Hayatıma giren herkesin bir gün çıkıp gideceğini düşünüyorum. Bu, bir zamanlar beni görmeyen annemin gözüne girme çabalarım gibi bir şey. Sürekli “Annem beni görmüyor, çünkü istediği gibi değilim, bu yüzden bağımız koptu” diye düşünüyorum.
A.
Zamanla seninle anne-kız ilişkisinden başka türlü ilişkiler kurduk. Bazen ben senin annen oldum, bazen iki arkadaş olduk, bazen kurtulmak isteyip kurtulamadığım yaralı bir kabuk oldun. Beni hayatında her yere koydun. Oysa benim tek istediğim annem olmandı. Gerektiğinde beni koruyabilmen, beni dinleyebilmendi. Beni dinlemen için hastalıklara, krizlere ihtiyacım kalmazdı.
Hatırlar mısın? Zor ve stresli bir hamilelik geçirdiğini, sekiz buçuk aylıkken beni kanlı ve zehirli bir şeymiş gibi vücudundan attığını söylemiştin. Beni zaten istemediğini söylemiştin. Anne, gerçekten anne olmayı istedin mi? Anne olmayı istediysen bir bebeğinin olmasını gerçekten istedin mi?
Evliliğin boyunca mutsuz olduğun zamanlarda “Bu kötü evliliğe senin için katlandım” demiştin. Bunun için beni dövdüğün zamanları unutamıyorum ama sana kızamıyorum da.
Bu anlatılarda ihmal ve istismar deneyimlerinin yanı sıra, çocuklukta karşılanmamış ihtiyaçların yetişkinlikte nasıl dile getirildiği de görülür.
Pek çok kültürde ve mitolojide anneye ve anneliğe çeşitli anlamlar yüklenmiş, annelik kutsallaştırılmıştır. “Cennet anaların ayaklarının altındadır”, “Ana gibi yar olmaz” ve “Ağlarsa anam ağlar” gibi sözler, anneye yüklenen bu anlamları yansıtır. Bu beklentiler, annelerin kendilerine hata payı tanımasını zorlaştırabilir. Peki her kadın kendisinden beklenen bu yüce rolü üstlenmek ister mi? Gebe kalmakla çocuk sahibi olmayı istemek aynı deneyim midir? Bu yazının bakış açısından, çocuk sahibi olma isteği ve bakım verme sorumluluğunu üstlenmeye hazır hissetmek, anne olmanın duygusal boyutunu anlamak açısından önemlidir.
Julia Kristeva, anneliği bir “tutku” olarak ele alır. Bu kavram, anneliğin duygularla ve duygulanımlarla ilişkisini düşünmeye olanak verir. Gebelik ve doğum, annenin bedeninde ve ruhsal yaşantısında değişimlere yol açar. Doğumdan sonra bebeğin gelişi, anne babanın zamanını, uykusunu ve ilişkilerinin ritmini değiştirir. Sevinç ve şefkatin yanında öfke, yorgunluk ve suçluluk da hissedilebilir. Bebeğin yakın olmasını istemekle zaman zaman yalnız kalmaya ihtiyaç duymak bir arada yaşanabilir. Yazarın yorumunda çocuğa bağlılık, zamanı geldiğinde onun bağımsızlaşmasına alan açmakla da bağdaşır.
Bu yazıda annelik deneyimini tartışmak için bazı ilişki biçimleri üzerinde duruyorum. Bunlar, bir ilişkide yaşananları anlatmaya yarayan betimlemelerdir.
Anneliğe ilişkin beklentiler aile içinde öğrenilir, toplum ve kültür tarafından şekillenir. Görüşmelerde insanların kendi annelerinin bakım verme biçimiyle kendi anneliklerini karşılaştırdıklarını görüyorum. Bu karşılaştırma, hem erken ilişkilerin izlerini hem de kuşaklar arasında değişen beklentileri anlamak için üzerinde durmaya değer bir konudur. Mitolojilerde “ana”ya yaratıcı bir anlam yüklenmesi de doğurma, üretme ve bakım verme deneyimlerinin toplumda nasıl yorumlandığını gösterir.
Anne olma deneyiminde arzu, toplumsal beklentiler, kültür, beden ve ruhsal yaşantı iç içe geçer. Freud’un Ödipus kuramında anne, baba ve çocuk arasındaki ilişki önemli bir yer tutar. Winnicott, Melanie Klein ve başka psikanalistler de erken bakım ilişkilerine geniş yer ayırmışlardır. Bebeğin anneyi nasıl deneyimlediği ve annenin bebeğe ilişkin duyguları, sevgiyle öfkenin, şefkatle suçluluğun bir arada bulunabildiği karmaşık bir alan oluşturur. Yetişkinlikte geçmişte duyulmamış ihtiyaçlar yeniden dile geldiğinde kişi, çocukluğunda yaşadığı boşluk hissini yeniden deneyimleyebilir. Yazar bunu psikanalitik açıdan gerileme kavramıyla ilişkilendirir.
Bu yüzden şu sorulara yeniden dönmek gerekir. Gebe kalmak, çocuk istemek anlamına gelir mi? Bir kadın, anne olmayı hangi koşullarda ve nasıl ister?
Psikanalitik kuramda arzu, Eros adı verilen yaşam dürtüsüyle ilişkilendirilir. Yazar, çocuk sahibi olma arzusuna ve bir bebeğe bakım verme isteğine, çocuğun karşılandığı duygusal ortam açısından önem verir. Bu bakışla bebeğin dünyaya gelişi etrafındaki duygular, bakım ilişkisinin başlangıcına yansıyabilir. Çocuğun kendilik değerini ve benlik algısını anlamak için, doğum öncesindeki beklentilerin yanı sıra zaman içinde kurulan ilişkileri ve değişen yaşam koşullarını da dikkate almak gerekir.
![]()
Kendisi ve kendisine yakın insanlar için, günlük yaşamsal olayları olduğundan daha fazla tehlikeli olaral algılayıp bu olaylarla orantısız bir biçimde endişeli…
Devamını Oku: Kaygılı KişiliklerKuşkucu ve insanlara güven konusunda çok ciddi sorunlar yaşayan, hatta kendisi dışındaki herkesi tehlikeli gören ve herhangi bir muhtemel saldırıya karşı tetikt…
Devamını Oku: Paranoid KişilikSınırdurum kişilik örgütlenmesi gösteren kişilerin en çarpıcı özelliklerinden birisi kullandıkları savunmaların ilkel savunmalar olmasıdır. İnkar, yansıtmalı öz…
Devamını Oku: Borderline Hastalarla Psikotik Hastaların Farklılıkları