Kaygılı Kişilikler
Kendisi ve kendisine yakın insanlar için, günlük yaşamsal olayları olduğundan daha fazla tehlikeli olaral algılayıp bu olaylarla orantısız bir biçimde endişeli…
Devamını Oku: Kaygılı KişiliklerYolda yürürken defalarca, tekrar tekrar arkama bakıyorum. Birisine zarar verdim mi diye… Birisine çarpıp düşürdüm mü, bir yaşlıya ya da çocuğa zarar verdim mi? Tuhaf, biliyorum ama kendimi alıkoyamıyorum.
Ellerimi sık sık yıkamak zorundayım, evdekiler de bundan rahatsız oluyor. Renkli giysiler giyemiyorum, beyaz ya da siyah olmalı. Bir elbiseyi o gün giydiysem akşam eve gelince yıkıyorum ve sabaha kadar kurutup tekrar onu giymek zorunda hissediyorum. Aylarca temiz ama aynı kıyafetlerle dolaşıyorum. Evdekileri temiz bulmuyorum, annemle bu yüzden kavga ediyoruz. Benim kirlilerimle annemin, babamın ve kardeşlerimin kirlileri birbirine karışınca kıyameti kopartıyorum. Çünkü kirlilerimiz karışırsa onlara zarar verebilirim diye çok endişeleniyorum.
Etrafımdaki insanlara zarar vermekten çok korkuyorum. Sanki benimle temasta olan herkes benden zarar görecekmiş gibi hissediyorum. Bazen arkadaşlarım eve gidince tekrar tekrar arayıp iyi olup olmadıklarını, eve sağ salim gidip gitmediklerini kontrol ediyorum. Evdelerse ondan sonra rahat edebiliyorum. Çünkü benimle birlikte oldukları için başlarına bir şey gelirse benim yüzümden olduğunu düşünüyorum.
Tuvaletimi altıma kaçıracak noktaya gelinceye kadar tutuyorum. Son noktada gidebiliyorum, neden bilmiyorum. Evin dışındaki tuvaletleri çok nadir kullanıyorum. Çok mecbur kalırsam oturacağım yeri çok iyi temizlemek zorundayım. Temizlesem bile büyük bir sıkıntı içinde kullanabiliyorum.
Eskiden araba kullanıyordum, şimdi kullanmıyorum. Araba ile geri gitmem gerektiğinde arkama ve dikiz aynalarına tekrar tekrar bakmaktan, birine çarptım mı diye düşünmekten çok yorulmuştum. Trafikte yanımı, arkamı ve önümü kontrol etmekten de yorulduğum için araba kullanmayı bırakalı çok oldu.
Rahat olamıyorum, rahat olmak nedir bilmiyorum. Yolda koşarak ve neredeyse kaçarak yürüyorum. Önümde biri sallana sallana yürüyorsa illet oluyorum. Ama sonra bu düşünceden kurtulmaya çalışıyorum. Çünkü kötü düşünürsem benim yüzümden başlarına bir şey gelir diye düşünüyorum.
Hayatımda sanki her şeyin kontrol altında olması gerekiyor. Elim kirlenecek diye çoğu şeye dokunamıyorum. Çünkü ardından ellerimi uzun uzun ve belli sayıda yıkıyorum. Etrafa dokunmamaya çalışıyorum. Sanki etrafa dokunmam yasak. Ama yasaklara uymayı severim, kurallarla aram iyidir.
Şimdi düşünüyorum da bu tip şeyler bende çok küçükken başladı. Ergenlikte yolda çizgilere basmadan yürümeye çalışırdım. Tek ve çift rakamları sürekli içimden sayar, zihnimden geçirirdim. Her şey çift sayı olmalı, tek olursa uğursuzluktur. Annem de titiz bir insan ama ben onu da geçtim. Zaten kendisi de “Sen beni de geçtin” diyor.
Yukarıda aktardığım hikâye, takıntı ve zorlantı yakınmalarıyla başvuran kişilerin anlattıklarından örnekler içerir. Obsesif kompulsif belirtiler, kişinin özellikle sosyal ve ekonomik yaşamını zorlayabilir. Bu belirtiler tarih boyunca sosyal ve dinî terimlerle de açıklanmaya çalışılmıştır. Esquirol, 1838’de Mademoiselle F. olgusunu tarihsel bir terim olan “uslamlama veya dürtü monomanisi” çerçevesinde ele almıştır. Dikkat edilirse bu açıklamada “dürtü” kavramı önemlidir. Bu yazıda, psikanalizden türeyen psikodinamik yaklaşım çerçevesinde dürtülerin ve bilinçdışı çatışmaların bu belirtileri anlamlandırmadaki yeri üzerinde duracağım.
Yukarıdaki anlatımlarda dokunmak ve dokunamamak, izolasyon, kirlenme ve bulaşma korkusu ön plana çıkmaktadır. Bu kavramları psikodinamik açıdan ayrı ayrı ele alacağım.
Tabunun anlamı iki ters doğrultuya gider. Bir yandan “kutsal” ve “ilahi”, diğer yandan “esrarengiz”, “tehlikeli”, “yasak” ve “kirli” anlamlarına gelir. Bu nedenle tabu, yaklaşılamayan bir şeyi ve ona ilişkin kısıtlamaları ifade eder. Freud, Dinin Kökenleri adlı eserinde tabu kısıtlamalarını dinî ve ahlaki yasaklardan ayırır. Wundt (1906) ise tabuyu insanın yazıya geçmemiş en eski kanunları olarak tanımlar.
Freud’a göre tabuyu çiğneyen kişi de tabu olur. Burada, kişinin kendisi için koyduğu yasaklara uyma çabasıyla Freud’un aktardığı toplumsal tabular arasında bir benzerlik kurulabilir. Bu yorumda saplantılı yasakların ne zaman ve neden ortaya çıktığı kişi için belirsiz olabilir. Buna rağmen yasaklar, karşı konulması güç bir biçimde varlığını sürdürebilir.
Dışarıdan bir ceza tehdidi olmasa bile kişi yasağı çiğnemenin dayanılmaz bir felakete yol açacağından emin hissedebilir. Örneğin “Sevdiklerimin başına bir şey gelecek” veya “Yakınlarımı kaybederim” diye düşünebilir. Korkulan zararın ne olacağı her zaman açık değildir. Koruyucu eylemler, kişinin bu belirsizlikle baş etme çabasının bir parçası olabilir.
Tabu ile saplantılı yasaklar arasında kurulan benzerliğin merkezinde dokunmak ve dokunmamak vardır. Saplantılı yasaklar zaman içinde başka nesnelere yönelebilir. Kişi, temas yoluyla etrafındakilere tehlikeli bir şey bulaştıracağından korkabilir. Takip ettiğim kişilerden biri, kendisini sanki lanetlenmiş gibi hissettiğini ve benzetme olarak söz ettiği bu laneti dokunduğu herkese ve her şeye bulaştırabileceğinden korktuğunu anlatıyordu.
Frazer ve Taylor’a atfedilen tarihsel örnekte (1870), Yeni Zelandalı bir şefin ateşi ağzıyla üflemediği anlatılır. İnanca göre şefin kutsal nefesi ateşe, oradan çömleğe ve pişen ete geçecek, eti yiyen kişiye zarar verecektir.
![]()
Takip ettiğim kişilerden birinin anlatımıyla bu örnek arasında bir benzerlik vardı. Kişi, öksürürse, ani bir hareket yaparsa ya da elini iç çamaşırına sürerse eline meni bulaşacağından korkuyordu. Ardından başka birine dokunursa bunun zincirleme biçimde bir gebeliğe yol açacağından endişe ediyordu. Burada önemli olan, kişinin temasa yüklediği anlam ve temasın sonuçlarına ilişkin korkusuydu.
Bu yorumda yıkanma, kişinin yasak saydığı bir temastan sonra arınma işlevi görebilir. Yıkanmanın kaç kez, hangi sırayla ve nasıl yapılacağına ilişkin kurallar da temizlik ritüelinin parçası olabilir.
Bu psikanalitik karşılaştırmada tabu uygulamaları ve saplantılı yasaklar arasında şu benzerlikler öne çıkar.
Bu noktada takıntılı düşünceler üzerine biraz daha durmak istiyorum.
Psikodinamik bir yorumda obsesyonel nevroz, kişinin ruhsal hareketliliğini engelleyen ve sürekli devam eden bir sıkışma hâli olarak düşünülebilir. Bu sıkışma, arzu ile yasak ya da sevgi ile nefret gibi karşıtlıklar arasında yaşanır. Kişiyi korkuya götüren bu gidiş geliş, bitmeyen dar bir tünel gibidir.
Zorlantıların çift sayılarla yapılmasını, bir tahterevallinin iki tarafını dengede tutma çabasına benzetiyorum. Çift sayılara verilen önemin adaletle ilişkili olduğu öne sürülmüş olsa da ben bunu daha çok karşıt duygular arasında denge kurma çabası olarak düşünüyorum. Harcanan yoğun çaba, iki taraftaki duygulanımı da canlı tutma işlevi görebilir.
Bu yoğun çabayı, psikosomatik hastalıklarda sözünü ettiğimiz “gönüllü çilekeşler” benzetmesiyle de düşünebiliriz. Tabuyla benzerlik kurduğumuz saplantı nevrozunda, takıntılar ruhsal işleyişte geniş yer kaplayabilir. Bu psikanalitik yorumda, görünürdeki ruhsal hareketsizliğin ardında yoğun bir dürtüsel gerilim olabileceği düşünülür.
Dokunma yasağına ilişkin kirlenme, temizlik ve saflık düşünceleri, kişinin düşünceler arasında nasıl bağ kurduğunu da etkileyebilir. Kişi bazı düşünce ve davranışları birbirinden ayırmaya çalışabilir. Sanki bunlar, birbirine değerse kısa devre yapacak açık uçlu kablolar gibidir. Bu benzetme, kişi için söz konusu olan gerilimin büyüklüğünü anlatır.
Bir nesneye yoğunlaşmakla o nesneden başka bir şey düşünememek arasında fark vardır. Bir düşünceye bu ölçüde bağlanmak, düşüncelerle duygulanımlar arasındaki bağı yalıtma işlevi görebilir. Takıntının zihinde kapladığı yer arttıkça başka düşüncelere, arzulara ve duygulara ayrılan alan daralabilir.
![]()
Klasik psikanalitik yorumda obsesyonel nevrozda düşünceye yoğun yatırım yapılır. Tarihsel “histeri” kavramında tasarımların, obsesyonel nevrozda ise duygulanımların bastırılması üzerinde durulur. Burada izolasyon, bir düşüncenin ona eşlik eden duygudan ayrılması anlamında kullanılır. Düşüncelere ve kelimelere yoğun biçimde yönelme de bu çerçevede iptal ve izolasyon gibi savunmalarla ilişkilendirilir.
Kendisi ve kendisine yakın insanlar için, günlük yaşamsal olayları olduğundan daha fazla tehlikeli olaral algılayıp bu olaylarla orantısız bir biçimde endişeli…
Devamını Oku: Kaygılı Kişiliklerİstemek ve isteyebilme gücünü kendinde bulmak. Herkes bir şeyler ister ama kimileri isteyemez. İstemek, arzudur ihtiyaçtan ziyade. İhtiyaç daha bir elzem olandı…
Devamını Oku: İstemek ve BenlikDemoralizasyon bozukluğu yaşamsal sorunlarla ilgili olarak baş etme konusunda yetersizlik, çaresizlik duyguları ile birlikte umutsuzluk, anlamsızlık, öznel yete…
Devamını Oku: Moral Bozukluğu Sendromu