Özgüven Eksikliği Nedir?

Özgüven eksikliği, kişinin kendi becerileri, kararları ve sosyal yeterliliği konusunda sık sık kuşku yaşaması; kendisini başkalarıyla karşılaştırırken daha yetersiz görmesi ve hata yapma ihtimalini olduğundan daha tehdit edici algılamasıyla kendini gösterebilir. Düşük özgüven tek başına bir psikiyatrik hastalık tanısı değildir. Bununla birlikte kişinin ilişkilerini, sosyal yaşamını, eğitim veya iş hayatını ve kendisiyle kurduğu ilişkiyi etkileyebilir.

Özgüven zaman zaman azalabilir. Yeni bir işe başlamak, önemli bir sınava hazırlanmak, bir ilişkinin sona ermesi veya eleştirilmek gibi deneyimlerin ardından kişinin kendinden şüphe etmesi olağandır. Düşük özgüven daha kalıcı hale geldiğinde ise kişi başarabileceği durumlarda bile geri çekilebilir, kendi olumlu özelliklerini küçümseyebilir ve başkalarının değerlendirmelerine aşırı önem verebilir. Araştırmalar benlik saygısındaki düşüklüğün kaygı ve depresif belirtiler gibi farklı psikolojik güçlüklerle ilişkili olabileceğini göstermektedir.

Özgüven Eksikliği Belirtileri  

Özgüven sorunu herkeste aynı biçimde görülmez. Bazı kişiler sosyal ortamlarda sessizleşirken bazıları karar almakta zorlanabilir. Bir başkası ise dışarıdan oldukça başarılı görünmesine rağmen sürekli kendisini eleştirebilir.

Kendini başkalarından daha yetersiz görme, yapılan bir hatayı uzun süre düşünme, eleştirilmekten yoğun biçimde çekinme, olumlu geri bildirimleri kabul etmekte zorlanma ve başarının şans eseri olduğuna inanma görülebilir. Kişi kendi ihtiyaçlarını ifade etmekten kaçınabilir veya reddedilme ihtimali nedeniyle yeni deneyimlerden uzak durabilir.

Burada önemli olan tek bir davranış değil, kişinin kendisiyle ilgili genel değerlendirmesinin günlük yaşamını ne ölçüde etkilediğidir.

Düşük Özgüven Günlük Hayatı Nasıl Etkiler?

Özgüven düşüklüğü kişinin yapabileceklerinden çok yapamayacaklarına odaklanmasına neden olabilir. Kişi aslında yeterli bilgi veya beceriye sahip olduğu halde başarısız olacağını düşündüğü için bir iş başvurusundan, yeni bir sosyal ortamdan veya sorumluluk almaktan kaçınabilir.

Kaçınma kısa süreli rahatlama sağlayabilir. Ancak kişi yeni deneyimlerden uzak kaldıkça kendi becerilerini sınama fırsatını da kaybedebilir. Böylece yapamam düşüncesini değiştirecek deneyimler azalır ve olumsuz benlik algısı güçlenebilir.

Bu döngü özellikle eğitim, kariyer, romantik ilişkiler ve sosyal yaşamda kişinin potansiyelini kullanmasını zorlaştırabilir.

Özgüven Eksikliği ve Kaygı Arasındaki İlişki

Özgüven düşüklüğü ile kaygı birbirini etkileyebilen süreçlerdir. Kendisi hakkında olumsuz değerlendirmeleri güçlü olan biri, hata yapmayı veya başkalarının olumsuz görüşlerini daha tehdit edici algılayabilir.

Örneğin bir sunum öncesinde yalnızca heyecanlanmak yerine rezil olacağım, herkes yetersiz olduğumu anlayacak gibi düşünceler ortaya çıkabilir. Bu düşünceler kaygının artmasına ve kişinin benzer durumlardan kaçınmasına neden olabilir.

Araştırmalar düşük benlik saygısı ile daha sonraki kaygı ve depresif belirtiler arasında ilişki bulunduğunu göstermektedir; ancak bu durum her düşük özgüven yaşayan kişinin bir kaygı bozukluğu geliştireceği anlamına gelmez.

Çocukluk Deneyimleri Özgüveni Nasıl Etkiler?

Çocukluk, kişinin kendisiyle ilgili ilk değerlendirmelerini oluşturmaya başladığı önemli dönemlerden biridir. Çocuğun yalnızca başarı gösterdiğinde kabul gördüğünü düşünmesi veya sık sık küçümsenmesi, yeterlilik algısının gelişimini etkileyebilir.

Buna karşılık desteklenmek, hata yapmasına alan tanınması, duygularının dikkate alınması ve koşulsuz kabul deneyimleri daha dengeli bir benlik algısının gelişmesine katkı sağlayabilir. Araştırmalar çocukluk dönemindeki aile bağlarının ve olumsuz deneyimlerin yetişkinlikteki benlik saygısıyla ilişkili olabileceğine işaret etmektedir.

Geçmiş deneyimler önemli olsa da yetişkinlikte kurulan ilişkiler ve kişinin kendisini değerlendirme biçimindeki değişiklikler de özgüveni etkileyebilir.

İlişkilerde Özgüven Eksikliği

İlişkilerde özgüven eksikliği, kişinin partnerinin sevgisini sürekli sorgulaması, terk edilmekten yoğun biçimde korkması veya ilişkinin devam etmesi için kendi ihtiyaçlarından vazgeçmesi şeklinde görülebilir.

Kişi sınır koymakta zorlanabilir, karşı tarafın memnuniyetini kendi ihtiyaçlarının önüne geçirebilir veya anlaşmazlıkları ilişkinin sona ereceğinin işareti olarak yorumlayabilir. Bazı kişilerde ise reddedilmekten korunmak için yakın ilişkilerden tamamen kaçınma görülebilir.

Sağlıklı bir ilişkide özgüven, kişinin yalnızca sevildiğinden emin olması değil; kendi düşüncelerini, sınırlarını ve ihtiyaçlarını da ifade edebilmesidir.

İş Hayatında Özgüven Sorunu

İş yaşamında özgüven sorunu kişinin performansından bağımsız olarak ortaya çıkabilir. Kişi yaptığı işi yeterli bulmayabilir, başarılarını küçümseyebilir veya yeni bir sorumluluk aldığında başarısız olacağından eminmiş gibi hissedebilir.

Toplantılarda fikir belirtmekten kaçınmak, terfi için başvurmamak, sürekli hata kontrolü yapmak veya küçük bir eleştiriyi genel bir başarısızlık olarak yorumlamak görülebilir.

Özgüvenin yüksek olması ise kişinin her konuda kendisini başarılı görmesi anlamına gelmez. Daha dengeli özgüven, güçlü ve geliştirilmesi gereken yönlerin birlikte görülebilmesini içerir.

Özgüven Eksikliği ve Kendini Yetersiz Hissetme

Kendini yetersiz hissetmek, düşük özgüvende sık karşılaşılan içsel deneyimlerden biridir. Kişi başkalarının başarılarını onların yeteneğiyle, kendi başarılarını ise şans veya dış koşullarla açıklayabilir.

Bu durumda kişinin kendisi için kullandığı ölçütler başkalarına uyguladığından çok daha katı olabilir. Küçük bir hata bütün benlik değerlendirmesine yayılabilir ve hata yaptım düşüncesi yetersizim düşüncesine dönüşebilir.

Bu ayrım önemlidir. Bir davranışın istenilen sonucu vermemesi, kişinin bütünüyle yetersiz olduğunu göstermez.

Özgüven Eksikliği ile Sosyal Kaygı Aynı Şey Mi?

Hayır. Özgüven eksikliği ve sosyal kaygı ilişkili olabilse de aynı kavram değildir.

Düşük özgüven kişinin kendisiyle ilgili genel değerlendirmesini ifade ederken sosyal kaygıda başkaları tarafından olumsuz değerlendirilme, küçük düşme veya utanç yaşama korkusu daha belirgindir. Sosyal kaygısı olmayan bir kişi de özgüven sorunu yaşayabilir.

Araştırmalar iki kavram arasında ilişki olduğunu gösterse de bu ilişkinin basit ve tek yönlü olmadığı da bilinmektedir.

Özgüven Eksikliği Nasıl Aşılır?

Özgüven sorununu aşmak için herkes için geçerli tek bir yöntem bulunmaz. İlk adımlardan biri kişinin kendisi hakkında otomatik biçimde ürettiği değerlendirmeleri fark etmesidir.

Bir hata sonrasında başarısızım demek yerine hangi davranışın istenilen sonucu vermediğini ayırabilmek, olumsuz genellemeleri azaltabilir. Sürekli kaçınılan durumlarla küçük ve yönetilebilir adımlarla karşılaşmak da kişinin kendi becerileri hakkında yeni deneyimler kazanmasını sağlayabilir.

Özgüven geliştirmek, kendini her durumda başarılı olduğuna ikna etmekten çok daha gerçekçi ve dengeli bir benlik değerlendirmesi geliştirmekle ilgilidir.

Özgüven Sorununda Psikoterapinin Yeri

Özgüven sorunu kişinin ilişkilerini, sosyal yaşamını veya işlevselliğini belirgin şekilde etkiliyorsa psikoterapi sürecinde ele alınabilir. Terapi yalnızca kişinin kendisi hakkında olumlu cümleler kurmasını sağlamaya odaklanmaz; olumsuz benlik algısının nasıl oluştuğu ve bugün nasıl sürdüğü üzerinde çalışılabilir.

Kişinin kendisine yönelik katı değerlendirmeleri, kaçınma davranışları, onay ihtiyacı ve geçmiş deneyimlerin bugünkü ilişkilerine yansımaları terapi sürecinde incelenebilir.

Düşük benlik saygısına yönelik bilişsel davranışçı temelli müdahaleleri inceleyen çalışmalar olumlu sonuçlar bildirmiştir. Psikoterapi araştırmalarında benlik saygısında iyileşme görülmekle birlikte, uygulanacak yaklaşım kişinin yaşadığı diğer psikolojik güçlükler ve bireysel ihtiyaçlarıyla birlikte değerlendirilmelidir.

Özgüven Eksikliği Hakkında Sık Sorulan Sorular